Kunstmatige intelligentie is in korte tijd onderdeel geworden van ons dagelijks werk. We gebruiken AI om teksten te schrijven, informatie te analyseren, klantvragen te beantwoorden en processen te automatiseren. Maar terwijl het gebruik steeds eenvoudiger wordt, blijft de technologie erachter behoorlijk ingewikkeld. Weten we eigenlijk voldoende over de systemen waarop we steeds vaker vertrouwen? AI-geletterdheid is daarom niet alleen een waardevolle vaardigheid, maar ook een onderwerp waarvoor organisaties inmiddels een wettelijke verantwoordelijkheid hebben.
We gebruiken AI steeds vaker. Maar begrijpen we het ook?
De opkomst van generatieve AI heeft de manier waarop we werken ingrijpend veranderd. Wat enkele jaren geleden nog specialistische technologie was, is inmiddels voor vrijwel iedereen toegankelijk. Met een paar eenvoudige instructies maken we presentaties, schrijven we e-mails, analyseren we documenten of laten we een AI-assistent een ingewikkeld onderwerp uitleggen.
De voordelen zijn duidelijk. Werkzaamheden die voorheen veel tijd kostten, kunnen aanzienlijk sneller worden uitgevoerd. Medewerkers krijgen bovendien toegang tot mogelijkheden waarvoor eerder uitgebreide technische kennis nodig was. Toch schuilt er een risico in die eenvoud. Wie AI gebruikt, hoeft nauwelijks te begrijpen hoe de technologie werkt.
Een goed geformuleerde vraag levert meestal een overtuigend antwoord op. Maar dat antwoord is niet automatisch juist. Generatieve AI kan informatie verkeerd interpreteren, feiten verzinnen en aannames presenteren alsof ze vaststaan. Juist omdat de antwoorden vaak zo professioneel klinken, zijn fouten niet altijd eenvoudig te herkennen.
Daarmee ontstaat een belangrijke vraag: als we steeds meer werkzaamheden aan AI overlaten, beschikken we dan ook over voldoende kennis om de uitkomsten kritisch te beoordelen?
Wat houdt AI-geletterdheid precies in?
AI-geletterdheid betekent dat je begrijpt wat kunstmatige intelligentie kan, waar de beperkingen liggen en welke risico’s verbonden zijn aan het gebruik ervan. Dat gaat veel verder dan weten hoe ChatGPT werkt of hoe je een effectieve prompt schrijft. Het draait om het vermogen om AI bewust, kritisch en verantwoord in te zetten.
Daarvoor hoef je geen datawetenschapper of programmeur te zijn. Je hoeft ook niet te begrijpen welke wiskundige berekeningen plaatsvinden binnen een neuraal netwerk. Maar enige basiskennis is wel belangrijk. Zo is het nuttig om te weten dat een groot taalmodel, ook wel een Large Language Model genoemd, antwoorden genereert op basis van patronen die het tijdens de training heeft geleerd.
Een taalmodel voorspelt welke woorden waarschijnlijk bij elkaar passen, zonder automatisch te kunnen vaststellen of een bewering feitelijk juist is. Daardoor kan het bijzonder overtuigend communiceren, terwijl het inhoudelijk de plank misslaat.
Wie begrijpt hoe dat werkt, zal de antwoorden van AI anders beoordelen. En dat is misschien wel de belangrijkste eigenschap van iemand die AI-geletterd is: niet blind vertrouwen op technologie, maar begrijpen wanneer controle noodzakelijk is.
Een overtuigend antwoord kan nog steeds fout zijn
Stel dat een medewerker van een klantenservice een ingewikkelde vraag krijgt over een contractuele afspraak. De medewerker gebruikt een AI-assistent om snel een antwoord te formuleren. Binnen enkele seconden verschijnt een uitgebreide toelichting, inclusief een verwijzing naar de toepasselijke voorwaarden. Het antwoord klinkt logisch en professioneel, maar bij nader onderzoek blijkt dat de genoemde contractbepaling helemaal niet bestaat.
Dit noemen we een hallucinatie: AI genereert informatie die geloofwaardig lijkt, maar feitelijk onjuist is. Bij het schrijven van een creatieve tekst is dat misschien niet zo’n probleem. Maar wanneer AI wordt gebruikt bij financiële beslissingen, medische informatie, overheidsdiensten of klantcontact, kunnen de gevolgen aanzienlijk zijn.
Het probleem zit niet uitsluitend in de technologie. Het zit ook in onze neiging om overtuigend gepresenteerde informatie te vertrouwen. Mensen zijn gewend dat computersystemen voorspelbaar werken. Als een rekenprogramma een resultaat geeft, verwachten we dat het klopt zolang de invoer correct is.
Generatieve AI werkt anders. De kwaliteit van een antwoord kan variëren en is afhankelijk van onder meer het model, de vraagstelling en de beschikbare informatie. Daarom is het belangrijk dat medewerkers weten wanneer ze een antwoord kunnen gebruiken en wanneer aanvullende verificatie nodig is.
Wat gebeurt er eigenlijk met de informatie die je invoert?
AI-geletterdheid gaat niet alleen over het herkennen van fouten. Het gaat ook over verantwoord omgaan met gegevens. Denk aan een medewerker die een uitgebreide klantmail laat samenvatten door een AI-toepassing. Dat lijkt een eenvoudige en efficiënte manier om tijd te besparen. Maar wat als die mail vertrouwelijke bedrijfsinformatie, persoonsgegevens of medische gegevens bevat?
Dan spelen ineens vragen over privacy, informatiebeveiliging en gegevensverwerking. Mag deze informatie worden ingevoerd? Waar worden de gegevens verwerkt? Worden ze opgeslagen? En onder welke voorwaarden mag de aanbieder ze gebruiken?
Het antwoord verschilt per AI-dienst en hangt onder andere af van de gekozen technische inrichting en contractuele afspraken. Juist daarom moeten medewerkers weten welke AI-toepassingen binnen hun organisatie zijn toegestaan en welke gegevens zij daarmee mogen verwerken.
Een algemeen advies om ‘voorzichtig met AI om te gaan’ is onvoldoende. Medewerkers moeten begrijpen wat zorgvuldig gebruik in hun eigen werkzaamheden betekent. Dat vraagt om duidelijke richtlijnen, maar vooral ook om kennis van de achterliggende risico’s.
Meer risico’s dan alleen verkeerde antwoorden
Naarmate AI op meer plekken wordt ingezet, groeit ook het aantal situaties waarin het mis kan gaan. Hallucinaties zijn misschien het bekendste voorbeeld, maar zeker niet het enige risico.
AI-systemen kunnen bijvoorbeeld vooroordelen uit trainingsgegevens overnemen. Hierdoor kunnen bepaalde personen of groepen onbedoeld anders worden behandeld. Ook kunnen systemen worden beïnvloed door zogenoemde prompt injections. Daarbij worden instructies verstopt in bijvoorbeeld documenten, websites of berichten, met als doel het gedrag van een AI-toepassing te manipuleren.
Daarnaast kan een gebrek aan transparantie problematisch zijn. Wanneer niet duidelijk is waarop een AI-antwoord is gebaseerd, wordt het moeilijker om de betrouwbaarheid ervan te beoordelen. Een ander risico is dat medewerkers geleidelijk te afhankelijk worden van AI.
Wanneer een systeem meestal goede antwoorden geeft, ontstaat de verleiding om minder kritisch te controleren. Dat verschijnsel wordt ook wel automation bias genoemd. Het belangrijkste is dat medewerkers deze risico’s herkennen en begrijpen welke gevolgen ze in de praktijk kunnen hebben.
AI-geletterdheid helpt daarbij. Niet door iedereen tot technisch expert op te leiden, maar door mensen voldoende inzicht te geven om verstandige keuzes te maken.
Van antwoorden geven naar zelfstandig handelen
Een belangrijke ontwikkeling is dat AI-systemen steeds vaker zelfstandig werkzaamheden kunnen uitvoeren. Waar een traditionele chatbot vooral reageert op vragen, kunnen AI-agents informatie verzamelen, systemen raadplegen en acties uitvoeren. Deze ontwikkeling wordt aangeduid als agentic AI.
Denk aan een digitale assistent die een binnengekomen klantmail analyseert, gegevens opzoekt in een CRM-systeem en vervolgens automatisch een administratieve handeling uitvoert. Dat kan organisaties veel tijd besparen, maar brengt ook nieuwe verantwoordelijkheden met zich mee.
Wat gebeurt er als de AI-agent een klant verkeerd identificeert? Of als het systeem op basis van onjuiste informatie een actie uitvoert die achteraf moet worden teruggedraaid? Bij een chatbot blijft een fout vaak beperkt tot een onjuist antwoord. Bij een AI-agent kan een fout direct invloed hebben op een bedrijfsproces.
Dat betekent dat organisaties goed moeten nadenken over de bevoegdheden die zij aan AI-systemen geven. Welke beslissingen mogen zelfstandig worden genomen? Wanneer is menselijke goedkeuring nodig? En hoe wordt gecontroleerd of een systeem correct functioneert?
Ook hier is AI-geletterdheid belangrijk. Want hoe zelfstandiger de technologie wordt, hoe beter mensen moeten begrijpen waar de grenzen liggen.
AI-geletterdheid is inmiddels ook wettelijk verplicht
Het belang van AI-geletterdheid is inmiddels opgenomen in Europese wetgeving. De Europese AI-verordening, beter bekend als de AI Act, bevat in artikel 4 verplichtingen voor organisaties die AI-systemen aanbieden of gebruiken.
Sinds 2 februari 2025 moeten deze organisaties maatregelen nemen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid bij medewerkers en andere personen die namens hen met AI-systemen werken te ondersteunen. Sinds augustus 2026 kunnen de bevoegde nationale toezichthouders toezicht houden op de naleving van deze verplichting.
Daarbij is een belangrijk onderscheid van toepassing. De regelgeving schrijft niet voor dat iedere medewerker een bepaald kennisniveau moet behalen of een specifiek AI-certificaat moet hebben. Na een wijziging van de AI Act in juli 2026 is expliciet vastgelegd dat organisaties geen specifiek niveau van AI-geletterdheid bij iedere individuele medewerker hoeven te garanderen.
De verplichting om passende maatregelen te nemen, blijft echter bestaan. Dat betekent dat organisaties moeten kijken naar de technische kennis, ervaring, opleiding en werkzaamheden van hun medewerkers. Ook de context waarin AI wordt gebruikt en de mensen die door deze toepassingen worden geraakt, zijn relevant.
Voor een communicatiemedewerker die AI gebruikt om teksten te schrijven, zijn bijvoorbeeld andere vaardigheden van belang dan voor iemand die AI toepast bij medische beslissingen. Het gaat dus niet om één standaardcursus voor iedereen, maar om bewustwording en kennisontwikkeling die aansluiten op de praktijk.
De wettelijke verplichting maakt AI-geletterdheid daarmee tot een verantwoordelijkheid van organisaties, niet uitsluitend van individuele medewerkers.
Bron: Europese AI Act – Artikel 4: AI-geletterdheid
Waarom één AI-workshop niet voldoende is
Veel organisaties hebben inmiddels hun eerste stappen gezet met AI-trainingen. Medewerkers leren hoe ze ChatGPT kunnen gebruiken, ontdekken handige toepassingen en oefenen met het schrijven van betere prompts. Dat is waardevol, maar het is slechts een begin.
AI ontwikkelt zich namelijk voortdurend. Nieuwe modellen krijgen andere mogelijkheden, bestaande toepassingen worden uitgebreid en steeds meer bedrijfsprocessen worden ondersteund door kunstmatige intelligentie. Kennis die vandaag actueel is, kan over een jaar alweer aanvulling nodig hebben.
Daarom is AI-geletterdheid geen eenmalige opleidingsactiviteit, maar een doorlopend leerproces. Daarbij gaat het niet alleen om technische kennis. Medewerkers moeten ook weten welke toepassingen binnen hun organisatie zijn toegestaan, hoe zij omgaan met twijfelachtige antwoorden en wat ze moeten doen wanneer een AI-systeem een fout maakt.
Bovendien moeten organisaties ruimte creëren voor kritische vragen. Een medewerker die twijfelt aan een AI-antwoord, moet zich vrij voelen om dat antwoord ter discussie te stellen. Juist die kritische houding helpt om AI betrouwbaar en verantwoord te gebruiken.
De mens blijft een onmisbare schakel
AI wordt regelmatig gepresenteerd als technologie die menselijke werkzaamheden kan vervangen. Maar de grootste waarde ontstaat vaak wanneer AI mensen ondersteunt in plaats van volledig vervangt.
Neem een medewerker die dagelijks tientallen klantvragen behandelt. Met behulp van AI kan die medewerker sneller relevante informatie vinden, gesprekken samenvatten en administratieve handelingen vereenvoudigen. Daardoor blijft meer tijd over voor het persoonlijke contact met klanten.
Hetzelfde geldt voor professionals in de zorg, bij de overheid en in andere sectoren waar menselijke betrokkenheid belangrijk is. AI kan informatie toegankelijker maken en processen versnellen. Maar een medewerker moet wel kunnen beoordelen of de voorgestelde informatie past bij de situatie.
Menselijke controle is daarbij meer dan automatisch akkoord geven op een advies van een systeem. Het betekent dat iemand voldoende kennis en inzicht heeft om daadwerkelijk een afweging te maken.
Daarom zijn technologische ontwikkeling en AI-geletterdheid nauw met elkaar verbonden. Een organisatie kan beschikken over uitstekende AI-systemen, maar zonder medewerkers die de mogelijkheden en beperkingen begrijpen, wordt het moeilijk om die systemen optimaal te benutten.
Hoe goed begrijpen we AI eigenlijk?
Een bijzondere uitdaging is dat veel gebruikers hun eigen kennis van AI overschatten. Wie dagelijks met ChatGPT werkt, krijgt vanzelf ervaring met het formuleren van vragen en het beoordelen van antwoorden. Maar gebruikservaring is niet hetzelfde als inhoudelijke kennis.
Weet je bijvoorbeeld wat het verschil is tussen generatieve AI en traditionele AI? Begrijp je wat embeddings zijn en waarom ze belangrijk zijn bij het zoeken naar informatie? En weet je hoe Retrieval-Augmented Generation, meestal afgekort tot RAG, werkt?
Bij RAG wordt relevante informatie uit een externe kennisbron opgehaald om een AI-model te ondersteunen bij het formuleren van een antwoord. Dat kan helpen om antwoorden beter te laten aansluiten op betrouwbare bedrijfsinformatie.
Maar ook RAG is geen garantie voor foutloze antwoorden. Wanneer de onderliggende informatie verouderd of onjuist is, kan het uiteindelijke antwoord dat eveneens zijn.
Dit soort kennis helpt professionals om beter te begrijpen wat AI-systemen wel en niet kunnen. Daarvoor hoeft niet iedereen dezelfde technische diepgang te bereiken. De benodigde kennis moet passen bij de werkzaamheden en verantwoordelijkheden van de gebruiker.
Maar wie wil weten of zijn kennis voldoende is, zal eerst moeten ontdekken waar nog hiaten zitten.
AI-geletterdheid biedt ook kansen
Het gesprek over AI-geletterdheid gaat vaak over risico’s en verplichtingen. Toch is er nog een andere kant. Medewerkers die begrijpen hoe AI werkt, zijn doorgaans beter in staat om kansen te herkennen.
Ze kunnen gerichter beoordelen welke werkzaamheden geschikt zijn voor automatisering, welke toepassingen daadwerkelijk tijd besparen en waar AI een toegevoegde waarde biedt. Ook kunnen zij beter inschatten wanneer een oplossing onnodig ingewikkeld wordt of wanneer menselijke betrokkenheid juist belangrijk blijft.
Daarmee draagt AI-geletterdheid niet alleen bij aan verantwoord gebruik, maar ook aan innovatie. Organisaties die investeren in kennisontwikkeling, leggen een betere basis om technologie effectief in te zetten.
Dat hoeft zeker niet te betekenen dat alles met AI moet worden opgelost. Soms is een geautomatiseerd proces de beste keuze. Soms volstaat een betere kennisvoorziening. En soms is menselijk contact simpelweg de meest geschikte oplossing.
De echte meerwaarde zit in het vermogen om die keuzes bewust te maken.
AI-geletterdheid begint bij nieuwsgierigheid en kritisch denken
De ontwikkeling van kunstmatige intelligentie zal voorlopig niet stilstaan. Nieuwe toepassingen zullen blijven verschijnen en AI zal steeds verder verweven raken met onze dagelijkse werkzaamheden.
Dat betekent dat professionals niet alleen moeten leren omgaan met nieuwe technologie, maar ook moeten begrijpen wat die technologie doet. Niet omdat iedereen AI-specialist moet worden, maar omdat verantwoord gebruik vraagt om kennis, kritisch denken en gezond verstand.
AI-geletterdheid is daarom veel meer dan een wettelijke verplichting. Het is een belangrijke voorwaarde om de voordelen van AI te benutten, risico’s te beperken en menselijke verantwoordelijkheid te behouden.
Want de toekomst van AI wordt niet alleen bepaald door hoe slim onze systemen worden, maar vooral ook door hoe verstandig wij ermee omgaan.
Hoe AI-geletterd ben jij?
Wie zijn eigen kennis wil toetsen, kan gebruikmaken van de AI-geletterdheidstest van Pegamento.
Deze gratis kennischeck bevat 25 uitdagende meerkeuzevragen over onder meer generatieve AI, taalmodellen, RAG, AI-agents, privacy, beveiliging en verantwoord AI-gebruik. De test is bedoeld voor professionals die verder willen kijken dan de basis en willen ontdekken hoe goed zij de technologie daadwerkelijk begrijpen.
Doe de AI-geletterdheidstest: https://pegamento.nl/ai-geletterdheidstest/
